Loại hình nghệ thuật dân ca cổ truyền là môt trong những hình thái văn hóa phổ biến của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Nó được lưu truyền từ đời này qua đời khác, tiêu biểu cho bản sắc văn hóa của từng dân tộc và được sử dụng rộng rãi trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Việc khai thác và đưa loại hình nghệ thuật này vào hoạt động du lịch đã và đang tạo ra sự đa dạng hóa và nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch hiện nay.

          Dân ca là loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian có từ lâu đời, mỗi dân tộc sở hữu loại hình dân ca riêng, với ngôn ngữ thể hiện riêng nhưng có điểm chung là thông qua những ca từ để thể hiện tâm tư, tình cảm, suy nghĩ, đó là những tiếng lòng được trao đi, nhận lại, để rồi tạo nên tình đoàn kết, gắn bó, lan tỏa sắc thái văn hóa tộc người và được lưu truyền từ đời này qua đời khác. Tại nhiều địa phương, việc bảo tồn, phát huy và khai thác dân ca cổ truyền vào hoạt động du lịch đã được chú trọng.

          Bắc Ninh là một  trong số các tỉnh có nhiều thành phần dân tộc anh em chung sống. Do vậy trong kho tàng văn hoá dân gian các dân tộc tỉnh Bắc Ninh còn lưu giữ, bảo tồn nhiều giá trị văn hoá, văn nghệ dân tộc đặc sắc nhất là các loại hình dân ca truyền thống.  Ví như tiêu biểu người Kinh có loại hình ca trù, hát Quan họ; người Sán Chí  có hát Soọng ca trữ tình; người Sán Dìu, Cao Lan hát Sịnh ca đằm thắm, người Dao ca hát múa các làn điệu trong lễ cấp sắc rộn ràng; người Hoa múa hát sơn ca mượt mà sâu lắng; người Tày, Nùng mở hội lùng tùng với các làn điệu Sloong hao, điệu then say đắm... Tất cả văn hoá tinh hoa độc đáo, đặc sắc, khác biệt của mỗi tộc người lâu nay đã được quan tâm duy trì, bảo tồn và phát triển.

        Trải qua các giai đoạn thăng trầm lịch sử, loại hình dân ca dân tộc được nhiều thế hệ nối tiếp và sáng tạo, lưu truyền và trở thành một loại hình nghệ thuật dân gian được giữ gìn bền vững qua các thời đại.  Các loại hình dân ca này trước đây rất thịnh hành và được bà con Nhân dân hát thường xuyên ở các dịp lễ, tết hội hè hay cả những sinh hoạt hàng ngày lời ca tiếng hát cũng được cất lên một cách say mê. Tuy nhiên trong giai đoạn hiện nay, dưới sự tác động của công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, ảnh hưởng của nền kinh tế theo cơ chế thị trường và quá trình hội nhập, một số giá trị trong văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số trong đó có dân ca truyền thống đã và đang đứng trước nguy cơ bị tác động theo hướng tiêu cực. Các giá trị dân ca truyền thống của đồng bào dân tộc cũng bị ảnh hưởng thậm chí mai một mất đi giá trị nguyên bản.

          Vài năm trở lại đây, theo xu hướng phát triển bền vững, các yếu tố cổ truyền được công chúng đón nhận và yêu thích trở lại. Con người ta dần hướng tới ưa chuộng cái yếu tố “cổ”. Vì vậy các văn hoá, phong tục tín ngưỡng dân gian truyền thống nói chung và loại hình dân ca nói riêng lại dần được “sống dậy” và được đông đảo công chúng đón nhận và ưa chuộng.  Ví như đối với loại hình dân ca Quan họ, với giá trị độc đáo và đặc sắc, dân ca Quan họ đang có sức hút lớn đối với du khách và tạo ra lợi thế cạnh tranh mạnh cho Bắc Ninh phát triển du lịch. Theo đó, nhiều chương trình Festival “Về miền Quan họ”. Các lễ hội truyền thống ở nhiều làng Quan họ gốc như hội Diềm, hội Lim, hội Thổ Hà... được quan tâm xây dựng môi trường văn hóa lễ hội văn minh, lành mạnh đã trở thành những điểm hẹn văn hoá thu hút hàng nghìn lượt khách về trảy hội thưởng thức làn điệu dân ca Quan họ mượt mà đằm thắm trữ tình.

           Ngoài dân ca Quan họ, các làn điệu Sịnh ca, hát Sloong hao, hát Then… của đồng bào dân tộc ít người trên địa bàn tỉnh cũng được đông đảo du khách yêu mến, say mê thưởng thức mỗi lần có dịp đến Bắc Ninh. Đa số du khách đến với địa phương, ngoài việc tham gia các chuyến tham quan, trải nghiệm du lịch cộng đồng, khám phá các điểm đến thiên nhiên hoang sơ hùng vĩ…. thì đa số du khách đều rất thích được thưởng thức các chương trình nghệ thuật dân ca do chính người dân bản địa trình diễn. Đó chính là điểm nhấn tạo nên sức hấp dẫn riêng của văn hóa bản địa trong việc thu hút du khách.

          Việc khai thác dân ca làm chất liệu kích cầu du lịch trong những năm gần đây tuy đã có những kết quả đáng khích lệ. Song hiệu quả chưa tương xứng với tiềm năng và sự mong đợi của ngành. Thực tế cho thấy, một số tiết mục trình diễn cho du khách chưa nổi bật, chưa thể hiện rõ đặc trưng, bản sắc riêng của loại hình mà chỉ dừng lại ở hình thức bằng những bộ trang phục và cách trình diễn mà thiếu đi chiều sâu văn hóa độc đáo, hồn cốt của làn điệu dân ca. Một số tiết mục trình diễn pha tạp động tác của nhiều dân tộc; trang phục biểu diễn nghệ thuật không còn giữ được nét đặc trưng riêng... Nguyên nhân của những tồn tại trên là do sự thiếu hiểu biết sâu sắc về văn hóa các dân tộc; do tập trung nhiều vào lợi nhuận hơn là chất lượng nghệ thuật của những người hoạt động trong lĩnh vực này, dẫn đến nhiều sai sót trong quá trình giới thiệu bản sắc văn hóa dân tộc tới du khách.

          Trong những năm qua, mặc dù tỉnh đã thực hiện nhiều đề án và những giải pháp để bảo tồn, phát huy giá trị dân ca, nhưng nhiều làn điệu dân ca cổ và các tích cổ trong các loại hình dân ca đã bị mai một và khó sưu tầm, phạm vi hoạt động diễn xướng bị thu hẹp, những nghệ nhân biết sử dụng nhạc cụ truyền thống và hát dân ca cổ ngày một ít... Bên cạnh đó, công tác truyền dạy dân ca truyền thống cho thế hệ trẻ cũng gặp nhiều khó khăn, nguồn lực đầu tư cho phát huy giá trị dân ca gắn với các hoạt động dịch vụ du lịch còn khiêm tốn, chưa tương xứng với nhu cầu, tiềm năng, và chưa tạo động lực cho phát triển du lịch nhanh, bền vững. Để bảo tồn, phát huy giá trị dân ca gắn với phát triển du lịch trước hết  cần phục dựng lại các hình thức văn hoá tín ngưỡng, lễ hội truyền thống của các dân tộc (cầu mưa, cấp sắc…); đổi mới các chương trình nghệ thuật để tạo sự phong phú, sinh động, đủ sức hấp dẫn để thu hút khách quay lại với điểm đến du lịch. Bên cạnh đó, nâng cao đào tạo đội ngũ nghệ nhân có trình độ chuyên môn, hiểu biết về văn hóa dân tộc, văn hóa vùng miền để xây dựng chương trình biểu diễn nghệ thuật chất lượng giới thiệu tới du khách. Việc giới thiệu, quảng bá các tác phẩm dân ca dân tộc đặc sắc, lồng ghép trong các chương trình du lịch cũng cần được quan tâm, đẩy mạnh đến đông đảo công chúng và người hâm mộ./.

Hà Bộ