Làng nghề gốm Phù Lãng, thuộc địa giới hành chính xã Phù Lãng, tỉnh Bắc Ninh, từ lâu đã khẳng định vị thế là một trong những trung tâm sản xuất tiểu thủ công nghiệp có lịch sử hình thành lâu đời bậc nhất khu vực Đồng bằng Bắc Bộ. Nằm bên dòng sông Cầu thơ mộng, cách trung tâm Hà Nội khoảng 60km, làng nghề không chỉ là biểu tượng cho sức sáng tạo bền bỉ của cư dân vùng Kinh Bắc, mà còn sở hữu tiềm năng to lớn để phát triển mô hình du lịch trải nghiệm làng nghề. Đây được xác định là hướng đi chiến lược nhằm bảo tồn nguyên vẹn các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể quý giá, đồng thời tạo động lực tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ, giúp Phù Lãng trở thành điểm đến hàng đầu cho loại hình du lịch di sản và sinh thái.

Các sản phẩm gốm mộc mạc với sắc men độc đáo tại làng nghề Phù Lãng

       Dựa trên các cứ liệu lịch sử tại địa phương, nghề gốm Phù Lãng có bề dày truyền thống lâu đời qua nhiều thế kỷ. Trải qua các giai đoạn biến thiên của lịch sử, làng nghề vẫn duy trì được những đặc trưng kỹ thuật mang tính độc bản, tạo nên thương hiệu nhận diện không thể nhầm lẫn trên thị trường. Điểm đặc trưng riêng biệt tạo nên sức hấp dẫn của gốm Phù Lãng chính là lớp men gốm không phủ đều, tự nhiên với các sắc độ loang lổ từ màu da lươn, vàng nhạt đến vàng thẫm, nâu ngả rêu, tạo nên vẻ đẹp vừa mộc mạc, thô phác nhưng không kém phần tinh tế, mạnh mẽ. Khác với các dòng gốm sử dụng hóa chất công nghiệp, lớp men Phù Lãng được chế tác hoàn toàn từ các nguyên liệu thiên nhiên như tro gỗ, vôi sống và bùn phù sa sông Cầu. Sự kết hợp này, dưới tác động của nhiệt độ nung lên tới 1200°C trong các hệ thống lò thủ công truyền thống sử dụng củi khô, đã tạo ra những sản phẩm gốm có hồn cốt dân tộc rõ nét với độ bền bỉ cao, minh chứng cho sự kết tinh giữa tri thức dân gian và tài năng nghệ thuật trác việt. Kỹ thuật đắp nổi trên gốm men Phù Lãng được đánh giá là điêu luyện, thể hiện qua các đề tài phong phú như tứ linh (long, ly, quy, phượng), nghê, hạc, hay các biểu tượng văn hóa hùng vĩ của dân tộc.

Các em học sinh trải nghiệm tự tay nặn gốm

        Quy trình chế tác tại làng nghề gốm Phù Lãng hiện vẫn tuân thủ nghiêm ngặt phương pháp thủ công truyền thống ở các công đoạn tinh xảo, tạo nên một "bảo tàng sống" thu hút sự quan tâm đặc biệt của khách du lịch và các nhà nghiên cứu. Từ khâu tuyển chọn, luyện đất sét hồng đặc trưng, cho đến kỹ thuật tạo hình trên bàn xoay truyền thống hoặc in trên khuôn gỗ/đất nung rồi rán ghép lại, tất cả đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và bàn tay khéo léo của người nghệ nhân. Việc duy trì phương thức nung bằng củi khô với thời gian kéo dài 4 ngày đêm đã tạo ra những sản phẩm gốm có vẻ đẹp riêng biệt, không thể trộn lẫn. Những bức phù điêu đắp nổi tinh xảo tái hiện sinh động khung cảnh làng quê yên bình, đồ thờ cúng uy nghiêm, hay các dòng tranh gốm phong thủy đều được thổi hồn một cách tinh tế.

       Để bắt nhịp với thị hiếu đương đại, trong thời gian qua các thợ thủ công đã đưa ra nhiều mẫu mã sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường như bát đĩa, bình hút lộc, lọ hoa, ấm chén... với thiết kế đa dạng và tính ứng dụng cao, đồng thời đẩy mạnh việc hiện đại hóa một phần hệ thống trang thiết bị để giảm sức người ở những khâu nặng nhọc mà vẫn giữ được giá trị cốt lõi của sản phẩm.

Các mẫu sản phẩm bát đĩa với thiết kế đa dạng, đáp ứng thị hiếu của thị trường

        Nhận thức rõ tiềm năng di sản, xã Phù Lãng hiện đang tập trung đẩy mạnh mô hình du lịch trải nghiệm nhằm bảo tồn bản sắc văn hóa vùng Kinh Bắc. Đến với làng nghề, du khách có cơ hội trải nghiệm một không gian văn hóa truyền thống vô cùng chân thực. Những âm thanh đặc trưng của tiếng vỗ đất, tiếng bàn xoay bên ánh lửa lò rực hồng, kết hợp cùng hình ảnh lao động miệt mài của người thợ thủ công, đã tạo nên một bức tranh sinh động và tràn đầy nhựa sống.

       Hoạt động du lịch tại đây được phát triển đa dạng theo các nhóm trải nghiệm đặc sắc. Du lịch di sản văn hóa giúp du khách khám phá chiều sâu lịch sử hình thành và phát triển của làng nghề truyền thống gắn liền với dòng sông Cầu. Du lịch thủ công sáng tạo mang đến cơ hội để du khách trực tiếp tham gia vào các công đoạn sản xuất, từ việc nhào nặn đất sét hồng, tạo hình trên bàn xoay đến việc trải nghiệm tự tay làm ra các sản phẩm gốm mang dấu ấn cá nhân dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân. Du lịch sinh thái kết hợp tham quan cảnh quan tận dụng không gian thanh bình ven sông Cầu để phát triển các hoạt động nghỉ dưỡng, ngắm nhìn thiên nhiên và không gian kiến trúc làng quê Bắc Bộ truyền thống. Du lịch check-in và nhiếp ảnh sáng tạo mở ra không gian trải nghiệm độc đáo với những lò nung củi đỏ rực, các khối củi xếp tầng sừng sững cùng hàng ngàn sản phẩm mộc mạc mang sắc men da lươn và nâu rêu đặc trưng, giúp du khách không chỉ lưu lại những khung hình ấn tượng bên ánh lửa bập bùng và chồng củi được sắp đặt tinh tế, mà còn được đắm mình trong vẻ đẹp nguyên sơ, mộc mạc kết tinh từ đất và lửa.

       Hoạt động xúc tiến thương mại và quảng bá điểm đến được đẩy mạnh thông qua việc tích cực tham gia các hội chợ, triển lãm cùng các cuộc thi thủ công mỹ nghệ trong và ngoài nước, qua đó khẳng định vị thế và tạo đà cho gốm Phù Lãng vươn tầm. Sự chuyển mình của làng nghề gắn liền với mô hình du lịch trải nghiệm cùng tư duy đổi mới kỹ thuật không chỉ giải quyết bài toán tiêu thụ sản phẩm tại chỗ mà còn là giải pháp lưu truyền lửa nghề cho thế hệ kế cận, giúp họ thấu hiểu và trân trọng di sản cha ông.

       Có thể thấy, Phù Lãng là một hệ sinh thái văn hóa - kinh tế đặc sắc, giữ vai trò nổi bật trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của tỉnh Bắc Ninh. Hướng tới mục tiêu bảo tồn gắn liền với đổi mới sáng tạo, điểm đến này hứa hẹn khẳng định vị thế then chốt trên bản đồ du lịch di sản, tạo động lực mạnh mẽ cho chiến lược phát triển du lịch bền vững trong tương lai.

Nguyễn Đức Bảo Khánh